Մեր նախորդ նյութում խոսեցինք GNU նախագծի և բաց ծրագրային կոդի մասին եկեք հասկանանք թե ի՞նչ է իրենից ներկայացում բաց ծրագրային կոդը (Open Source) և ինչի՞ համար է այն անհրաժեշտ։

Ըստ Open Source Initiative — ի սահմանման ՝ Open Source Software-ը կամ բաց կոդով ծրագիրը այն ծրագիրն է, որի "ծրագրային կոդը" հասանելի են դիտելու և փոփոխելու համար ։ Ծրագրային կոդը կարող է օգտագործվել ծրագրային ապահովման ձեր փոփոխված տարբերակը ստեղծելու, ինչպես նաև դրանք ազատորեն տարածելու և նույնիսկ վաճառելու համար:

Բաց լինելու սկզբունքը ժամանակի ընթացքում ընդգրկել է ոչ միայն ծրագրավորման ոլորտը, նաև այլ ոլորտներ ։ Դիզայներները կարող են հանրային տիրույթում տեղադրել անվճար տառատեսակներ և ձևանմուշներ, ծրագրավորողները ՝ բջջային հավելվածների կոդեր և առցանց խաղեր, գիտնականները՝ հետազոտություններ:

Վերջին տարիներին երկրների մեծ մասը դառնում են բաց ծրագրային ապահովման սպառողներ: Ֆրանսիական ժանդարմերիան իր համակարգիչներում օգտագործում է անվճար Ubuntu օպերացիոն համակարգ, իսկ մյուս նախարարությունները Microsoft Office-ից անցնում են անվճար LibreOffice-ի: Այս օֆիսային փաթեթը օգտագործում են նաև այլ երկրներում։Իսկ Մեծ Բրիտանիայի կառավարությունը փաստաթղթերի PDF ֆորմատից անցել է opensource ձևաչափի ՝ open Document Format for Office Applications (ODF)։


Ինչպես սկսվեց ազատ ծրագրերի ստեղծումը


1952-1955 թվականներին IBM ընկերությունը սկսեց արտադրել IBM 701-ը ՝ առաջին կոմերցիոն հասանելի համակարգիչը։ Համակարգիչները չեն վաճառվել վերջնական սպառողներին, այլ վարձակալությամբ տրվել են գիտական ինստիտուտներին, ռազմական ընկերություններին և պետական ձեռնարկություններին: Համակարգիչները մատակարարվում էին առանց օպերացիոն համակարգի և ծրագրերի ։ Գիտնականներն ու ինժեներները սկսեցին ինքնուրույն գրել ծրագրակազմը և այն կիսեցին այլ ընկերությունների գործընկերների հետ, որոնք ունեին նմանատիպ Համակարգիչներ:

Ժամանակի ընթացքում համակարգիչների առևտրային մոդելներն ավելի շատացան, և դրանք հասանելի դարձան սովորական օգտվողներին: Այնուամենայնիվ, այս մոդելներից յուրաքանչյուրի համար նրանք հորինեցին առանձին ծրագրակազմ: Արտադրող ընկերություններից յուրաքանչյուրը ստեղծեցին իրենց օպերացիոն համակարգը ՝ BESYS, Compatible Time-Sharing System կամ CP / CMS: Այս ՕՀ-ները սկսեցին վաճառվել համակարգչի հետ միասին, և երբեմն դրանք ավելի թանկ արժեին, քան հենց համակարգիչը:

Ծրագրավորող Ռիչարդ Սթոլմանը միացել էր Մասաչուսեթսի տեխնոլոգիական ինստիտուտի (MIT) արհեստական ինտելեկտի լաբորատորիային: Նա մասնակցել է ազատ ծրագրային ապահովման, օրինակ, EMACS — ի ստեղծմանը ՝որը տեքստային խմբագրիչ էր նախատեսված PDP ընտանիքի մինի համակարգիչների համար ։ Ավելի ուշ խմբագրիչը վաճառվեց առևտրային դիստրիբյուտորին։ 1984 թվականին Սթոլմանը որոշեց հիմնել ազատ ծրագրային ապահովման նախագիծ, որը կոչվում է GNU(անգլ. ՝ GNU’s Not UNIX).


Ռիչարդ Սթոլմանը MIT-ում


Այս նախագծի շրջանակներում էնտուզիաստները հորինել են "ազատ Ծրագրային Ապահովում" տերմինը և ձևակերպել դրա չափանիշները ՝ օգտագործում, ուսումնասիրում, տարածում և կատարելագործում: Նրանք հրապարակել են GNU մանիֆեստը։ 1985 թվականին Սթոլմանը հիմնադրեց Free Software Foundation (FSF) հիմնադրամը ՝ նվիրատվությունների միջոցով անվճար ծրագրակազմ զարգացնելու համար ։ 1989 թվականին հայտնվեց GPL լիցենզիայի Առաջին տարբերակը ՝ General Public License ("GNU համընդհանուր հանրային լիցենզիա") ։ Այն պետք է պաշտպանի ծրագրերի բոլոր օգտագործողների ազատությունը, իրավունք տա պատճենել, փոփոխել և տարածել ծրագրակազմը: Ավելի ուշ ի հայտ եկան այլ լիցենզիաներ, որոնք թույլ են տալիս օգտագործել անվճար ծրագրակազմ, ինչպիսիք են MIT լիցենզիան mit-ից կամ BSD լիցենզիան Berkeley-ից համալսարանից: Այս արտոնագրերը թույլ են տալիս օգտագործել անվճար ծրագրակազմ։

Մինչև 1991 թվականը ծրագրավորողներին հաջողվեց ստեղծել անկախ աշխատունակ ՕՀ, բայց այն չուներ միջուկ(Kernel): Այնուհետև Լինուս Տորվալդսը թողարկեց Linux միջուկը բաց կոդով, իսկ 1992 թվականին լիցենզավորեց այն GPL-ով։



Լինուս Տորվալդսը

1990-ականների կեսերին open source-ում հայտնվեց առաջին լայնածավալ ընկերությունը ՝ Netscape-ը ։ Նրա Navigator զննարկիչը(Browser) աշխարհում ամենատարածվածներից մեկն էր, բայց Internet Explorer-ի ի հայտ գալուն պես այն դուրս եկավ շուկայից: 1998 թվականին Netscape-ում որոշեցին իրենց զննարկիչի կոդը դարձնել բաց։ Մեկ տարի անց ընկերությունը փակվեց, բայց Navigator-ի ծրագրային կոդը հիմք դարձավ ամենատարածված զննարկիչներից մեկի ՝ Mozilla Firefox-ի համար:

1998 թվականին հայտնվեց Open Source Initiative (OSI) կազմակերպությունը, որը զբաղվում է բաց կոդի տարածմամբ ։

2014 — ին Linux Foundation-ի բաց կոդով նախագծերի աջակցության հիմնադրամի ներկայացուցիչները հայտարարեցին, որ ապագայում օգտագործողների 80% - ը կկարողանա միանալ բաց կոդին, իսկ վճարովի ծրագրերին ՝ ընդամենը 20% - ը:


Բաց կոդով ծրագրերի առավելությունները

Օգտվողների համար

• Երկարաժամկետ աջակցություն-OpenSource համայնքի շահերից է բխում հնարավորինս երկար զարգացնել նախագիծը, Մինչդեռ կորպորացիաները անընդհատ թարմացնում են իրենց ծրագրերը թողարկելով նոր տարբերակներ և թողարկում նոր ծրագրեր ՝ փոխարինելու հինին, որպեսզի սպառողներից գումար վերցնեն:

• Ապրանքի և դրա նոր տարբերակների համար վճարելու կարիք չկա:

• Գաղտնիություն - Կորպորացիաները հաճախ հավաքում են սպառողների անձնական տվյալները գովազդի թիրախավորման և այլ նպատակների համար:

• Պարզ հետադարձ կապ -Անհատ ծրագրավորողները և ծրագրավորողների փոքր խմբերը շատ ավելի արագ են արձագանքում խնդիրներին և սխալներին, քան խոշոր ընկերությունները:


Ծրագրավորողների համար

• Աշխատանքի, սովորելու և սեփական նախագծերի զարգացման համար ցանկացած ծրագրակազմ գտնելու հնարավորություն:

• Վստահություն, որ ծրագրաշարը անընդհատ աջակցվում է մշակողի կողմից, հաճախակի է թարմացվում և ստանում է անհրաժեշտ ֆունկցիաները:

• Ծրագրային ապահովումը Ձեր կարիքներին հարմարեցնելու հնարավորություն:

• Գումարի խնայողություն


Կազմակերպությունների համար

• Բաց նախագծերին մասնակցելը թույլ է տալիս ուշադրություն հրավիրել ձեր այլ ծրագրերի վրա, ինչպես նաև զարգացնել ձեր սեփական էկոհամակարգը այլ մշակողների ջանքերի շնորհիվ:

• Ընկերության նախագծերում բաց համայնքի ներգրավումը հեշտացնում է նոր աշխատակիցներ գտնելը և վարձելը:


Բաց կոդով ծրագրերի թերությունները

Աջակցության բացակայություն

Վտանգ կա, որ փոքր նախագծի մշակողը կդադարի աշխատել ծրագրի, և ոչ ոք չի կարողանա շարունակել իր ծրագրի հետագա զարգացումը, և ծրագիրը կսկսի հնանալ: Libraries.io-ն հայտնաբերել է բաց կոդով ավելի քան 2 400 գրադարան, որոնք օգտագործվում են առնվազն հազարից ավել այլ ծրագրերում, որոնք պատշաճ ուշադրություն չեն ստացել opensource համայնքի կողմից ։ Նման ծրագրի սպառողի համար դա կարող է խնդիր դառնալ: Օրինակ, երբ ծրագրավորող Ազեր Կոչուլուն հեռացրեց իր Leftpad գրադարանը համացանցից, խնդիրներ առաջացան Facebook-ի, Netflix-ի և այլ նախագծերի մոտ ։

Բաց կոդով ծրագրերը օգտագործում են ոչ միայն մասնագետները, այլև սովորական օգտվողները, և երբեմն նրանք նույնիսկ տեղյակ չեն դրա մասին: LibreOffice-ը, OpenOffice-ը և NeoOffice-ը թույլ են տալիս անվճար աշխատել տեքստային փաստաթղթերի, աղյուսակների, գծապատկերների հետ, ստեղծել սլայդներ: 7-Zip-ը ՝ բարձր սեղմման ֆայլերի արխիվատոր է: GIMP գրաֆիկական խմբագիր է որը ի վիճակի է փոխարինել Photoshop-ին։

Հայտնի բաց ծրագրային կոդով նախագծերից են GNU-ն և Linux-ը։Linux միջուկի հիման վրա ստեղծված Debian օպերացիոն համակարգը,LibreOffice օֆիսային փաթեթը,Firefox բրազուերը,Thunderbird փոստային կլիենտը,դիսկերի վրա ձայնագրման համար նախատեսված K3b ծրագիրը,VLC մեդիանվագարկիչը,նկարների հետ աշխատելու GIMP ծրագիրը,Apache վեբ սերվեր և մի շարք այլ հայնտի ծրագրեր։


Ամփոփում

• Open Source Software-ը կամ բաց կոդով ծրագիրը այն ծրագիրն է, որի "ծրագրային կոդը" հասանելի են դիտելու և փոփոխելու համար ։ Ծրագրային կոդը կարող է օգտագործվել ծրագրային ապահովման ձեր փոփոխված տարբերակը ստեղծելու, ինչպես նաև դրանք ազատորեն տարածելու և նույնիսկ վաճառելու համար:

• Առավելություներից են սեփական նախագծերում օգտագործելու հնարավորություն,անվճար են,գաղտնիության ապահովում,ծրագիրը ձեր կարիքներին հարմարեցնելու հնարավորություն


• Կիբեռանվտանգության հայալեզու ալիք ` https://t.me/onioncyberblog

• Python ծրագրավորման լեզվին նվիրված հայալեզու ալիք ` https://t.me/pyarmenia


Զգուշացում

Նյութը այլ տեղերում տարածելիս հղումը դեպի մեր ալիք պարտադիր է